Rozhovor s riadite─żkou Harris Slovakia, Doc. MUDr. Bo┼żenou Bu┼íovou, CSc., MPH

1. ADOS m├í na Slovensku u┼ż takmer 20 ro─Źn├║ trad├şciu. ─îo sa za toto obdobie zmenilo? S├║ agent├║ry bran├ę ako rovnocenn├í s├║─Źas┼ą syst├ęmu poskytovate─żov zdravotnej starostlivosti?
Agent├║ry dom├ícej o┼íetrovate─żskej starostlivosti s├║ v s├║─Źasnosti u┼ż rovnocennou s├║─Źas┼ąou syst├ęmu zdravotnej starostlivosti. Vyrie┼íen├ę s├║ v┼íetky z├ísadn├ę ot├ízky poskytovania dom├ícej o┼íetrovate─żskej starostlivosti, jasn├Ż je aj postup jej z├şskavania a hradenia. Samozrejme nie je to ide├ílne a tak je st├íle dos┼ą ├║loh, ktor├ę stoja pred Asoci├íciou poskytovate─żov o┼íetrovate─żskej starostlivosti Slovenska na rie┼íenie. V s├║─Źasnosti z najd├┤le┼żitej┼í├şch spomeniem len zjednotenie postupu z├şskavania DOS pre poistencov v┼íetk├Żch pois┼ąovn├ş a uhr├ídzanie v┼íetk├Żch indikovan├Żch v├Żkonov zdravotn├Żmi pois┼ąov┼łami.

2. Na Slovensku je okolo 200 ADOS. Je nimi ├║zemie SR rovnomerne pokryt├ę? V ktor├Żch regi├│noch je ich nedostatok?
ADOS vznikali v├Ą─Ź┼íinou neregulovane na z├íklade osobnej iniciat├şvy sestry s patri─Źnou kvalifik├íciou, ktor├í mohla z├şska┼ą ÔÇ×licenciuÔÇť. ─îi┼że s├║ tam, kde s├║ akt├şvne sestry. Je snaha o vytvorenie ur─Źenej siete ADOS, av┼íak je ve─żmi zlo┼żit├ę pos├║di┼ą v ktorom mieste je ADOS viac alebo menej potrebn├í. Probl├ęm je najm├Ą s dostupnos┼ąou, ─Źi┼że vzdialenos┼ąou od ADOS k pacientovi, nako─żko doprava k pacientovi nie je zdravotn├Żmi pois┼ąov┼łami hraden├í. Najviac ADOSov je na v├Żchodnom Slovensku v Pre┼íovskom a Ko┼íickom kraji, v ostatn├Żch krajoch je ich po─Źet porovnate─żn├Ż. Podrobn├Ż zoznam v┼íetk├Żch ADOS je na web str├ínke MZ SR alebo na www.zzz.sk.

3. Kompetencie sestier upravuje vyhl├í┼íka MZ SR? Ako je to so sestrami v ADOS. Ak├ę s├║ ich kompetencie?
Dnes u┼ż mame v agent├║rach vysokokvalifikovane sestry. Mnoh├ę odborn├ę z├ístupkyne ─Źi z├ístupcovia ADOS maj├║ vysoko┼íkolsk├ę vzdelanie v odbore o┼íetrovate─żstvo, a ktor├ę ho e┼íte nemaj├║ tak ┼ítuduj├║ V┼á odbor o┼íetrovate─żstvo. Kompetencie sestier s├║ jasne definovan├ę vo vyhl├í┼íke z roku 2005 a s├║ rozdelen├ę na 3 ─Źasti a to v├Żkony, ktor├ę m├┤┼że sestra vykon├íva┼ą samostatne, ako napr├şklad identifikova┼ą potreby o┼íetrovate─żskej starostlivosti a rozhodova┼ą o ├║konoch t├Żkaj├║cich sa poskytovania a riadenia o┼íetrovate─żskej starostlivosti, ─Ćalej v├Żkony, ktor├ę rob├ş sestra samostatne na z├íklade indik├ície lek├íra a tre┼ąou skupinou s├║ v├Żkony, ktor├ę poskytuje sestra v spolupr├íci s lek├írom. Najm├Ą prv├í skupina v├Żkonov, ktor├í d├íva sestre pr├ívo identifikova┼ą a rozhodova┼ą o v├Żkonoch sa v dom├ícej o┼íetrovate─żskej starostlivosti neakceptuje. Sestry st├íle nie s├║ vn├şman├ę ako odborn├şci na o┼íetrovate─żstvo a v┼żdy sa vy┼żaduje aby aj v ─Źisto o┼íetrovate─żsk├Żch ot├ízkach identifikoval potrebu a rozhodoval o v├Żkonoch lek├ír, ktor├Ż v┼íak v odbore o┼íetrovate─żstvo vzdelanie nem├í. Lek├íri s├║ takto zbyto─Źne a nadmerne za┼ąa┼żovan├ş probl├ęmami o ktor├Żch by mohla rozhodova┼ą sestra.

4. Dom├ícu o┼íetrovate─żsk├║ starostlivos┼ą navrhuje lek├ír. Tla─Źivo n├ívrhu spolu s k├│piami prep├║┼í┼ąacej spr├ívy a odborn├Żch n├ílezov, ako aj k├│piou preukazu poistenca je potrebn├ę doru─Źi┼ą do agent├║ry. Nem├í agent├║ra a pacient, resp. jeho pr├şbuzn├ş s vybavovan├şm o┼íetrovate─żskej starostlivosti pr├şli┼í ve─ża administrat├şvnych peripeti├ş?
V s├║─Źasnosti u┼ż zdravotn├ę pois┼ąovne dopredu neschva─żuj├║ n├ívrh na o┼íetrovanie ─Źi rehabilit├íciu pacienta. Ka┼żd├í ADOS si mus├ş sama mana┼żova┼ą aby poskytla vopred dohodnut├Ż finan─Źn├Ż objem v├Żkonov. V pr├şpade ak poskytne v├Żkonov viac, nebud├║ pois┼ąov┼łou uhraden├ę. V├Żhodou je, ┼że sa skr├ítil proces prij├şmania pacientov do dom├ícej starostlivosti a dnes trv├í 1-2 dni od doru─Źenia n├ívrhu od lek├íra. Nev├Żhodou pre ADOS je, ┼że ak m├í v dan├Ż mesiac viac pacientov ako je limit, nebud├║ jej v┼íetky v├Żkony uhraden├ę.

St├íle sa v┼íak ignoruje fakt, ┼że odborn├ş─Źkou na o┼íetrovanie je sestra, najm├Ą vysoko┼íkolsky vzdelan├í, ktor├í dok├í┼że pos├║di┼ą a vyhodnoti┼ą potreby pacienta t├Żkaj├║ce sa o┼íetrovania. E┼íte st├íle zotrv├ívame pri modeli, kedy dom├ícu starostlivos┼ą mus├ş p├şsomne navrhn├║┼ą lek├ír, ktor├Ż v┼íak o┼íetrovate─żstvo ne┼ítudoval. V ide├ílnom pr├şpade, by mal lek├ír zadefinova┼ą probl├ęm ktor├Ż u pacienta potrebuje rie┼íi┼ą a prenecha┼ą sestre rozhodovanie ak├Żm sp├┤sobom sa o┼íetrovate─żsk├ęho probl├ęmu zhost├ş. Keby fungoval tento postup, mohla by sestra okam┼żite zah├íji┼ą o┼íetrovanie a nemusela by ─Źaka┼ą na p├şsomn├Ż n├ívrh od lek├íra, ─Źo ─Źasto trv├í nieko─żko dn├ş.

6. Na ako dlho sa indikuje n├ívrh na o┼íetrovate─żsk├║ starostlivos┼ą, resp. pri dlh┼íie trvaj├║cej starostlivosti, ako ─Źasto sa mus├ş obnovova┼ą?

V├Ą─Ź┼íina ZP schva─żuje poskytovanie dom├ícej starostlivosti na 3 mesiace. V pr├şpade, ┼że pacient vy┼żaduje dlh┼íiu dom├ícu starostlivos┼ą je potrebn├ę znova poda┼ą nov├Ż n├ívrh.

7. Ako je uhr├ídzan├í dom├íca o┼íetrovate─żsk├í starostlivos┼ą? Jednotliv├ę agent├║ry maj├║ konkr├ętne zmluvy s jednotliv├Żmi zdravotn├Żmi pois┼ąov┼łami Je cena v├Żkonov dostato─Źn├í?

DOS je ─Źiasto─Źne alebo ├║plne hraden├í zo zdravotn├ęho poistenia a ADOSy maj├║ zmluvy s jednotliv├Żmi pois┼ąov┼łami. Cenu v├Żkonov stanovuje ka┼żd├í ZP individu├ílne a v s├║─Źasnosti je e┼íte st├íle n├şzka a pri ─Źasti v├Żkonov nekryje n├íklady ADOS.

8. V┼íeobecn├Ż lek├ír indikuje a rev├şzny lek├ír pois┼ąovne schva─żuje ├║hradu navrhnut├Żch v├Żkony. Ako je to s pr├ívnou zodpovednos┼ąou?

Neviem ako to je s pr├ívnou zodpovednos┼ąou, to musia zodpoveda┼ą pr├ívnici, ale ─Źasto sa st├íva, ┼że lek├ír indikuje pacientovi v├Żkony, ktor├ę pois┼ąov┼ła neuhrad├ş.Tento postup sa prie─Źi logike poskytovania zdravotnej starostlivosti.

9. Niektor├ę agent├║ry poskytuj├║ aj rehabilita─Źn├║ starostlivos┼ą. N├ívrh na dom├ícu rehabilita─Źn├║ starostlivos┼ą m├┤┼że vyp├şsa┼ą iba rehabilita─Źn├Ż lek├ír, ktor├Ż v┼íak nem├í n├ív┼ítevn├║ slu┼żbu. Ako rie┼íi┼ą situ├íciu, ke─Ć pacient je imobiln├Ż?

To je ve─żmi ─Źast├í ot├ízka pr├şbuzn├Żch imobiln├Żch pacientov, ktor├ş potrebuj├║ lie─Źebn├║ rehabilit├íciu. Naj─Źastej┼íie im odpor├║─Źame aby si n├ívrh dali vyp├şsa┼ą e┼íte po─Źas hospitaliz├ície, kde je mo┼żn├ę sa priamo obr├íti┼ą na rehabilita─Źn├ęho lek├íra. Po prepusten├ş z nemocnice, ke─Ć je u┼ż pacient doma je ve─żmi zlo┼żit├ę imobiln├ęho pacienta vozi┼ą k rehabilita─Źn├ęmu lek├írovi. Je to jedna z mnoh├Żch ÔÇ×nelogickost├şÔÇť s ktor├Żmi sa pot├Żkame denne. Podobne s├║ na tom napr. aj pacienti ÔÇô mu┼żi, ktor├Żm treba vymeni┼ą mo─Źov├Ż kat├ęter. Urol├│g nem├í n├ív┼ítevn├║ slu┼żbu a nikto in├Ż nem├┤┼że mu┼żovi kat├ęter vymeni┼ą. Alebo podobn├í je aj situ├ícia, ke─Ć treba pacientovi chirurgicky o┼íetri┼ą dekubity a mal by to urobi┼ą chirurg, ktor├Ż v┼íak nem├í n├ív┼ítevn├║ slu┼żbu. Ale to by som mohla menova┼ą mnoho ─Ćal┼í├şch pr├şkladov, kedy s├║ pacienti ale aj lek├íri zbyto─Źne frustrovan├ş r├┤znymi administrat├şvnymi obmedzeniami.

10. Ko─żko maj├║ pribli┼żne zamestnancov agent├║ry na Slovensku? Ak├ę je ich vzdelanie? Prevl├ídaj├║ sestry mlad┼íej vekovej kateg├│rie alebo sk├┤r stredn├ęho veku?

Agent├║ry zamestn├ívaj├║ minim├ílne 3 sestry, ale mnoh├ę aj viac. Predp├şsan├ę vzdelanie je vy┼í┼íie odborn├ę vzdelanie tzv. VOV alebo vysoko┼íkolsk├ę – bakal├ír alebo magister o┼íetrovate─żstva, a ┼ípecializ├ícia v komunitnom o┼íetrovate─żstve. Samozrejme sestry s dlh┼íou praxou, ktor├ę z├şskali vzdelanie za in├Żch podmienok s├║ tie┼ż akceptovan├ę ako sestry.

11. Ktor├ę v├Żkony naj─Źastej┼íie poskytuj├║ pacientovi v dom├ícom prostred├ş?

Naj─Źastej┼í├şm v├Żkonom je o┼íetrovanie naru┼íen├ş celistvosti ko┼że, ─Źi┼że r├ín, prele┼żan├şn, vredov predkolenia a podobne. Tieto by sa mali rie┼íi┼ą v tzv. komplexnej o┼íetrovate─żskej starostlivosti, ktor├í zah┼Ľ┼ła cel├Ż komplex v├Żkonov, ktor├ę sestra mus├ş urobi┼ą. Dnes u┼ż na to existuj├║ aj ┼ítandardy vydan├ę MZ SR. ─îast├Żm v├Żkonom je aj pod├ívanie inf├║zi├ş, ktor├ę sestry v DOS dnes u┼ż be┼żne pod├ívaj├║, av┼íak za predpokladu, ┼że maj├║ k podaniu inf├║zie poverenie na vnutro┼żilov├║ aplik├íciu od lek├íra.
─îoraz ─Źastej┼íie sa vy┼żaduje dom├íca rehabilita─Źn├í starostlivos┼ą, ktor├í je v┼íak hraden├í iba niektor├Żmi ZP.

12. Ktor├ş pacienti prejavuj├║ najv├Ą─Ź┼í├ş z├íujem o ADOS?

Starostlivos┼ą ADOS vyh─żad├ívaj├║ najm├Ą pr├şbuzn├ş imobiln├Żch alebo ─Źiasto─Źne imobiln├Żch pacientov, ktor├ş maj├║ o┼íetrovate─żsk├Ż probl├ęm a vy┼żaduj├║ odborn├ę v├Żkony vykon├ívan├ę sestrou ale nechc├║ alebo nemusia by┼ą hospitalizovan├ş. S├║ to pacienti s u┼ż spom├şnan├Żmi ranami, prele┼żaninami, pacienti s chronick├Żmi ochoreniami, onkologick├ş pacienti a zomieraj├║ci pacienti, ale aj pacienti po oper├íci├ích alebo ├║razoch, ─Źi cievnych pr├şhod├ích, ktor├ş potrebuj├║ rehabilit├íciu.

13. Niektor├ę agent├║ry poskytuj├║ okrem o┼íetrovate─żskej aj opatrovate─żsk├║ starostlivos┼ą. Kto uhr├ídza tieto slu┼żby?

Opatrovate─żsk├í starostlivos┼ą je soci├ílna slu┼żba a ke─Ć┼że u n├ís neexistuje typ soci├ílneho poistenia z ktor├ęho by bola hraden├í, tak ako to je napr. v Rak├║sku ─Źi Nemecku, musia si za t├║to slu┼żbu plati┼ą sami pacienti. V minulosti dost├ívali organiz├ície poskytuj├║ce opatrovate─żsk├║ slu┼żbu pr├şspevky z VUC, av┼íak teraz patr├ş opatrovate─żsk├í slu┼żba do kompetencie miestnej samospr├ívy, ktor├í pr├şspevky neverejn├Żm poskytovate─żom ned├íva a tak musia pacienti u neverejn├Żch poskytovate─żov plati┼ą pln├ę ceny. Ve─żmi ve─ża ─żud├ş u n├ís nie je na t├║to skuto─Źnos┼ą pripraven├Żch, a mnoh├ş s├║ zasko─Źen├ş ke─Ć im vysvetl├şme, ┼że to ─Źo platili do soci├ílnej pois┼ąovne nem├í ni─Ź spolo─Źn├ę so soci├ílnymi slu┼żbami, ktor├ę potrebuj├║. Skuto─Źne n├ím ve─żmi ch├Żba ten typ soci├ílneho poistenia, ktor├Ż existuje v zahrani─Ź├ş a z ktor├ęho sa hradia slu┼żby v pr├şpade, ┼że ─Źlovek zostane odk├ízan├Żm.

14. U┼ż roky vediete agent├║ru, ako by ste hodnotili rozvoj spolupr├íce medzi v┼íeobecn├Żmi lek├írmi a ADOS?

Od polovice dev├Ą┼ądesiatych rokov, kedy za─Źali vznika┼ą prv├ę agent├║ry sme pre┼íli dlh├║ cestu av┼íak e┼íte st├íle nie je spolupr├íca medzi zdravotn├şckymi zariadeniami ─Źi u┼ż nemocnicami alebo ambulanciami a ADOS dobr├í. E┼íte st├íle mnoh├ş v┼íeobecn├ş lek├íri po┼íl├║ pacienta rad┼íej do nemocnice akoby mali kontaktova┼ą agent├║ru. Ale na druhej strane sa u┼ż zv├Ą─Ź┼íuj├║ rady lek├írov, ktor├ş maj├║ dobr├ę sk├║senosti s ADOS a sami akt├şvne zavolaj├║ do agent├║ry a ┼żiadaj├║ pre pacienta DOS. Probl├ęmom v┼íak st├íle zost├ívaj├║ nevyjasnen├ę rozhrania medzi v├Żkonmi ktor├ę m├í poskytova┼ą ADOS a ktor├ę m├í poskytova┼ą v┼íeobecn├Ż lek├ír v n├ív┼ítevnej slu┼żbe, nako─żko ich m├í pod─ża slov zdravotn├Żch pois┼ąovn├ş zahrnut├ę v kapit├ícii. Potom sa st├íva, ┼że ADOS na ┼żiados┼ą lek├íra v├Żkony uskuto─Źn├ş ale ZP jej to neuhrad├ş.

15. Ak├ę ├║lohy stoja v s├║─Źasnosti pred Asoci├íciou poskytovate─żov o┼íetrovate─żskej starostlivosti Slovenska (APOSS), ktorej ste viceprezidentkou?

T├Żch men┼í├şch ├║loh je ve─ża, ale chcela by som spomen├║┼ą jednu ve─żk├║ ├║lohu, ktor├í stoj├ş pred nami a ktor├í s├║vis├ş so smerovan├şm dom├ícej o┼íetrovate─żskej starostlivosti. Ide o preskripciu sestrou. Predpisovanie ┼ípeci├ílneho zdravotn├şckeho materi├ílu ale aj liekov sestrou je u┼ż skuto─Źnos┼ąou v mnoh├Żch krajin├ích. Existuje tzv. z├ívisl├í a nez├ívisl├í preskripcia sestrou, ─Źo znamen├í, ┼że bu─Ć sestra predpisuje to, ─Źo pacientovi na za─Źiatku lie─Źby ─Źi o┼íetrovania naordinoval lek├ír, a predpisuje to a┼ż do zmeny lie─Źby, alebo tzv. nez├ívisl├í preskripcia, kedy sestra predpisuje z ur─Źen├ęho zoznamu zdravotn├şckeho materi├ílu a liekov. Obe formy preskripcie sestrou v├Żrazne zni┼żuj├║ za┼ąa┼żenos┼ą lek├írov, ktor├ş s├║ ─Źasto zanepr├ízdnen├ş predpisovan├şm plienok, vlo┼żiek, obv├Ązov├ęho materi├ílu, n├íplast├ş, mast├ş, dezinfek─Źn├ęho materi├ílu, teda v┼íetk├ęho ─Źo je v dom├ícej starostlivosti absol├║tne nevyhnutn├ę a na ─Źo m├í pacient zo z├íkona n├írok. Keby sa aspo┼ł ─Źas┼ą predpisovania ┼ípeci├ílneho materi├ílu preniesla do kompetencie sestier, zn├ş┼żilo by sa nielen administrat├şvne za┼ąa┼żenie mnoh├Żch lek├írov, ale ZP by u┼íetrili finan─Źn├ę prostriedky, preto┼że pacient by dostal potrebn├Ż zdravotn├şcky materi├íl ale nehromadil by sa u neho ne├║─Źelne tak ako to ─Źasto vid├şme v s├║─Źasnosti. K tejto t├ęme existuje u┼ż ve─ża odbornej literat├║ry a r├┤znych ┼ít├║di├ş, ─Źi┼że nemus├şme objavova┼ą koleso, len sa pou─Źi┼ą zo zahrani─Źn├Żch sk├║senosti. V prvom rade v┼íak treba otvori┼ą odborn├║ diskusiu v┼íetk├Żch zainteresovan├Żch.

Rozhovor s riadite─żkou (2010)